نیم نگاهی به روند داستان نویسی گیلان درمجلۀ دادگر /نرگس مقدسیان/دادگر شماره 40

نیم نگاهی به روند داستان نویسی گیلان درمجلۀ دادگر

نرگس مقدسیان

درعصری که صحبت از دهکده ی جهانی ،کوچک شدن جوامع بشری است وفضای مجازی ، انواع شیکه های اجتماعی چون تلگرام، اینستاگرام وفیس بوک وسایر رسانه های ارتباط جمعی بیشتر زندگی انسان معاصررابه خود اختصاص می دهد ، درعصر سیطره ی فضای مجازی وتغییر شکل مطالعه و آموختن وباتوجه به عوامل متعدد دیگری چون سیاست گزاریهای کلان وضعیت فرهنگی کشور،نداشتن انجمن صنفی روزنامه نگاران وباز نبودن فضای رسانه ای،نهادینه نشدن نقد درکشورما بدلیل فرهنگی ،نداشتن ظرفیت نقد پذیری وهجم کمی(کمتر هزارکلمه)از صفحات ادبی مطبوعات وجراید که به نقد اختصاص داده میشود،بویژه مسئله ی امرارمعاش وگذران زندگی منتقد که نیاز به وقت زیاد وپژوهش بسیاررا می طلبد و... به نظر می رسد اقبال به مطبوعات وجراید وارتقای ادبی با آنها امروزه باتردید مواجه کرده است.

با توجه به انچه گفته شد داستان نویسی مطبوعات وجراید گیلان و به طور اخص داستانویسان صفحه ادبی مجله دادگرجدای از داستان نویسی ایران نیستند .داستانهای صفحه ی ادبی "دادگر"نیز چکیده ومشتی از خروار داستانهای موجود امروز داستان نویسان کشورمان است، با سوژه ها موضوعات ومضامینی که امروز درداستان نویسی ما غالب می باشد، باید گفت با توجه وضعیت نشر،ممیزی ،تیراژ پایین کتاب و بحران کتابخوانی ، موضوعات ساده ای است چون روزمرگی ها ،معضلات ودغدغه های عموما فردی، خانوادگی و آپارتمانی و درنهایت فقرو مسائل زنان و محدویت وفشار برانها ، درخانواده ،دراجتماع ودیگرانواع ناهنجاریهای اجتماعی . اما گفتنی است که مضامین وجنبه های بومی -اقلیمی آثار ادبی که مدت زمانی نزد بسیاری ازنخبه گراها ، داستان نویسانِ مرکزگرا مورد کم توجهی حتی تحقیر قرار می گرفت،امروز خوشبختانه شاهدیم که درهمۀ عرصه های هنری بویژه درادبیات داستانی کم کم جا باز میکند .داستان نویسان امروزبهای بیشتری به هویت ،بوم -اقلیم وفولکلور خود قائلند. بسیاری ازهنرمندان دراثار هنری خود دست به بازافرینی آثارکهن ،سنت ها و متون گذشته می زنند.و توجه داستان نویسان گیلانی "دادگر"نیز اغلب درسالیان اخیربه مسایل فولکلوریک وبومی فزونی یافته ،اگر در گذشته داستانویس خجالت می کشید مکان داستان هایش را از روستاهای گیلان برگزیند،امروز با افتخارازماهیگران انزلی ،چایکاران لاهیجان وشالیزارهای گیلان می نویسد.

ادبیات به طورکلی واز ان جمله ادبیات داستانی جدای از جامعه وعرصه های اجتماعی ،سیاسی واقتصادی نیست ،بلکه در پیوند تگاتنگ با دیگر عرصه های زندگی است، چراکه نویسنده وخواننده درخلا نیستند ،آنها دربطن جامعه زندگی می کنند.

همه مکاتب وسبک های ادبی از نئوکلاسیسم ورمانتیسم قرن هجدهم گرفته تا رئالیسم، ناتورالیسم قرن نوزدهم وسوررئالیسم،مدرنیسم،مینیمالیسم،پسامدرنیسم قرن بیست وبیست یکم همگی حاصل تحولات فرهنگی و اجتماعی هستند واصولا سبک ها ،مکاتب ادبی وهمه افرینش های ادبی از دل ضرورت ها، تحولات اجتماعی وفرهنگی بیرون می جهند. اصولا فرم وساختارغالب درهربرهه ای با ویژیگی های فرهنگی همان مقطع زمانی پیوند دارد. به اعتقاد نظریه پردازان جامعه شناسی یک سبک نگارش می تواند فرهنگ مسلط وباورهای فلسفی غالب در زمانه ی خود را بازنمایی کند وسبک های ادبی بدون پیوند با فرهنگ بی معناهستند .

جان بارت معتقداست"ایجاد هرجنبش مکتب ویا ژانر ادبی به مسائل اقتصادی،سیاسی،فلسفی واجتماعی باز می گردد وجدای از شرایط زمانی ومکانی نیست .بنابراین هنر وادبیات همانند تمام پدیده های دیگر اجتماعی جدای ازشرایط اجتماعی- زمانی ومکانی- نیست."

با توجه به انچه که گفته شد اگر بخواهیم نگاهی گذرا به فرم ،شکل وساختارداستانهای صفحه ی ادبیات داستانی مجله ی دادگربیندازیم ،باید بگویم این داستانها به طور کلی طیفی ازداستانهای نزدیک به عامه پسند تا نزدیک به خاص و نخبه گرا را دربرمی گیرد که بیشتربویژه درسالهای اخیردر غالب داستانهای مینی مال می گنجند .مینی مالیسم درادبیات سبک یا جریانی ادبی است که برپایه ی فشردگی افراطی وایجازدرمحتوای اثربنا شده است وازتاثیرگذاران پیدایش جنبش مینی مالیسم هنری جیمز می باشد که پیوسته تاکید می کند«نشان دهید حرف نزنید ویک کلمه بیشترازآنچه به شدت ضروری است نگویید»یا «کم هم زیاد است» در داستانهای مینی مال یکی ازاصلی ترین اصول، ارزش گذاری برکلمات است. نویسنده دراین نوع داستان حداقل کلمه را درنوشته ی خود لحاظ می کند .گفته میشود داستان مینی مال مانند چوبی است که انقدر تراشیده شده وصیقل یافته که نتوان دران اضافاتی یافت.

نظریه پردازان ومحققان جامعه شناسی وادبی عوامل متعددی برای پیدایش ورشد سبک مینی مالیسم درداستان نویسی امروزبرمی شمرند که عواملی چون ماشینی شدن زندگی انسان معاصرو فزونی گرفتن سرعت و شتاب ،ساده پذیری که توسط سینما وتلویزیون رواج یافته است،اجتناب ناپذیر بودن ازتاثیرات تبلیغات تجاری،سیاسی امریکا وفزونی طلبی ان فرهنگ وغیره ...ازان جمله اند.

گقتنی است معرفی ،یادداشت یا نقد سالیان اخیر صفحه ی ادبی دادگرنیز نمونه کوچکی است از جامعه ادبی امروزما .در فضای فقدان نقد ونقادی، نبودن منتقد حرفه ای ، تیراژپایین کتاب ، بحران کتابخوانی وفقدان مراحل اکادمیک ورشته های نقد ادبی. (متاسفانه درکشورما هنوزرشته های مرتبط با نقدادبی نداریم) بیشتراین خود نویسندگان هستند که اثار یکدیگر می خوانند ،نظرمی دهند ،درمطبوعات وجراید یا درفضای مجازی معرفی می کنند ،که علاوه برآنکه بیشتر برامده از سلایق شخصی است تا برگرفته ازنظریه های ادبی روز، که خود از عوامل ایجاد بازیهای رفاقتی ونگرش های تک بعدی وتک صدایی است. محققان جامعه شناسی می گویند بین دموکراسی ونقدادبی نسبت مستیمی وجود دارد.آنطورکه منتقدین ادبی ومحققان جامعه شناسی می گویند " نقد ادبی وچندصدايي بايد در نوعي تعامل اجتماعي شكل بگيرد و پرورش پيدا كند، ابتدا بايد خود جامعه آزمايشگاهي براي اين چند صدايي باشد. مثلا اگر انجمنهاي مختلف داشته باشيم، احزاب، نشريات و صداهاي مختلف داشته باشيم و همه اين صداها مجبور باشند با هم گفتوگو و تعامل كنند، ما داراي يك تربيت چندصدايي خواهیم شد."

این محققین اعتقاد دارند درفرهنگی که تکثرگرایی وهمزیستی صداهای متفاوت در زندگی واقعی ودر تعامل های بین فردی تابو تلقی شود یا به عبارتی دیگر درفرهنگی که احاد مردم هنوز به ان درجه از خود اگاهی فرهنگی وسیاسی نرسیده اند که دموکراسی را به عنصری ساختاری در تفکر خود بدل کنند نقد ادبی بوجود نخواهد امد ورشد نخواهد کرد.

با همۀ اینها ، بخش ادبی دادگرهم بی شک با نقصان ها وکاستی هایی مواجه بوده که شاید باتوجه به شرایط موجود اجتناب ناپذیر نبود. اما فکرمیکنم توانسته ، با داستانهایی ازداستان نویسان نزدیک به عامه پسند تا داستان های حرفه ای ،طیف خوانندگان خود را گسترش دهد وتلاش کرده تا با حفظ زیبایشناسی هنری در داستان نویسی،با کاووش ،جستجوی درفرهنگ وروابط فرهنگی انسان معاصرونگاه نقادانه به آن ، منعکس کننده ی دغدغه ها ومعضلات اجتماعی انسان معاصر باشد .

17/7/95